پایان‌نامه . وزارت علوم، تحقیقات و فناوری – دانشگاه هنر – اصفهان – دانشکده هنر . ۱۳۹۳ . کارشناسی ارشد

موضوع: هنر

استاد راهنما: بهار مختاریان | استاد مشاور: عبدالله احراری درمیان | دانشجو: آرزو مودی

قالیچه‌های محرابی بخشی از صدها گونه دستبافته‌ای هستند که در سرتاسر حوزه فرش‌بافی آسیا از آسیای صغیر، قفقاز و ایران تا آسیای میانه، افغانستان، ترکستان چین و ترکمنستان بافته می‌شوند. قالیچه‌های نماز دسته مهمی از قالیچه‌های محرابی هستند که گاه “قالیچه نماز” به شکل عنوانی کلی برای همه بافته‌های محرابی به کار می‌رود. نقش محراب بافته شده بر روی بافته‌های محرابی در مناطق مختلف یکسان نیست و در هر منطقه گونه‌ای خاص از این نقش بافته می‌شود. تمرکز اصلی در این پایان‌نامه بر روی محراب به عنوان فرم اصلی در این دسته از بافته‌ها است و اهداف این پژوهش اول معرفی قالیچه‌های نماز و مراکز اصلی بافت آن‌ها، دوم شناخت ویژگی‌های خاص این بافته‌ها در هر کدام از این مناطق، سوم متمایز و مشخص نمودن شباهت‌ها و تفاوت‌های این قالیچه‌ها و دسته‌بندی نقش‌ها، چهارم بررسی ارتباط میان محراب در فضای معماری و محراب نقش شده بر قالیچه‌ها و در آخر رسیدن به الگویی مشخص که بر نقشه و شکل طراحی این دسته از بافته‌ها حاکم است که برای رسیدن به این اهداف می‌بایست به این دسته از سوالات پاسخ داد که اول در کدام مناطق فرش‌بافی قالیچه نماز می‌بافند؟ دوم عناصر اصلی در طرح و نقش قالیچه‌های نماز کدامند؟ سوم چه ویژگی‌های مشترک و متفاوتی میان محراب نقش شده در این قالیچه‌ها وجود دارد؟ چهارم چه ارتباطی بین محراب فرش و محراب در فضای معماری وجود دارد؟ و پنجم چگونه الگویی را می‌توان بر نقشه و طرح قالیچه‌های نماز یافت؟ روش به کار رفته در این پایان‌نامه آیکونوگرافی برمبنای رویکرد اسطوره‌شناسی تطبیقی است که پاسخ‌گویی به سوالات این پایان‌نامه و رسیدن به اهداف در نظر گرفته شده در قالب این روش انجام خواهد شد. آیکونوگرافی روشی است که تنها به خود اثر هنری بدون در نظر گرفتن هنرمند و خالق آن توجه می‌کند و اثر هنری را در بستر فرهنگی و با توجه به عناصری مانند دین، اسطوره، مذهب و زبان تحلیل و شرایط خلق آن را بررسی می‌کند. آنچه در پایان و پس از اتمام پژوهش به دست آمد نشان داد که تمام بافته‌های محرابی را نمی‌توان در یک گروه خاص با عنوان قالیچه نماز جای داد و می‌بایست قائل به وجود چند گروه متفاوت از بافته‌هایی بود که نقش محرابی دارند و از نظر اندازه و کاربرد متمایز از گروه دیگر است. محراب نقش شده بر روی این دسته از بافته‌ها نیز در نُه گروه متفاوت جای می‌گیرند که هر گروه محرابی با شکل، تعلقات و تزئیناتی متفاوت از گروه دیگر دارد. از بین نُه دسته محراب تفکیک شده یک گروه بر اساس روش آیکونوگرافی مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد و ثابت می‌شود که دسته‌ای از بافته‌هایی که آن فرم محراب خاص را که از بین نُه گروه انتخاب شده بود، دارند در بستری بافته می‌شوند که به انسان به عنوان موجودی دووجهی، یک وجه جسم و وجه دیگر روح، توجه می‌کند و معتقد به فنای بخش جسمانی و ادامه حیات بخش روحانی است. در این بستر فکری روح پس از مرگ و گذراندن مراحل مختلف به همان مبدأیی باز می‌گردد که دلیل و وجود حیات آن بوده و از آنجا آمده است.